Naalakkersuisut Siulittaasuat ICC-mi ammaanersiortoqarmat oqalugiarpoq

Asasakka nunaqqatikka, asasakka naggueqativut Inuit issittormiut, aallartitat ataqqinartut, naalakkersuisuni siulittaasut ilaasortallu, presidentit, inatsisartuni ilaasortat, qaaqqusat ikinngutillu.

Tulluussimaarutigaara ataqqinaatitullu angisuutut isigalugu nunaqqatikka tamaasa sinnerlugit nunatsinnut Kalaallit Nunaannut ataatsimeersuarneq manna ammarlugu tikilluaqqusinnaagassi. Ulloq manna qilanaaqaluta pissangalluta ornissimasarput kiisami qaavoq. Tassami Inuit naggueqatigiiulluta taama amerlatigaluta ataatsikkut naapinnissamut qaqutiguinnaq periarfissaqartarpugut, taamaammallu immikkut annertuumik nuannaarutaavoq naggueqativut, ikinngutivut tapersersortivullu tamassi tikilluaqqusinnaallusi.

Inuit Issittormiut Kattuffiata maannakkut Inuit Issittormiut Siunnersuisoqatigiiffiata ukiuni 30-nngortuni angusarpassui pingaarutillit taassaanngillat, matumanili uanga isumaga naapertorlugu suliniutigineqartut akornanni angusat pingaarnerit ataasiakkaat eqqaarusuppakka.

Siullermik; immini pingaaruteqarluinnarpoq naggueqatigiit Inuit naalagaaffinni assigiingitsuni najugaqartut imminnut ilisareqqilernissaannik naggataatigullu kattuffeqalernissaannik anguniakkap anguneqarsimanera. Kattuffeqalersinnaanermik inuit takorluugaqarsimasut siunissami ungasissumi piumaartussanik tupinnaannartumik siulittuisinnaasimapput soorlusooq nunarsuatsinni pissutsit pissutsit allanngoriartornerat sukaqisumik allanngoriartupiloortumillu ingerlasut sioqqutsillutik takusinnaalereersimagaat, tamannalu naapertorlugu iliuuseqartarsimasut. Tamanna pillugu Inuit tamatta Issittumilu najugaqartut Eben Hopson qutsavissaraarput.

Aappassaanik; naggueqatigiit Inuit kisiisa pinnagit nunarsuarmili nunat inoqqaavisa sinneri peqatigalugit suliniutit pingaaruteqartorpassuit ukiuni qaangiuttuni annertuumik angusaqarfiusimasimapput Inuit nunarsuatta sinnerani ilisimaneqalernerannik aammalu nunat inoqqaavisa ataatsimoorlutik ilaatigut Naalagaaffiit Peqatigiit iluanni inissimalersimanerannik kinguneqartumik.

Pingajussaanik; inuit pisinnaatitaaffii minnerunngitsumillu nunat inoqqaavisa piginnaatitaaffii eqqarsaatigalugit isumaqarpunga nunat tamalaat akornanni naalakkersuinikkut angusat oqaluttuarisaanitsinni nutaajunerusumi pingaarnerpaajusut. Pisinnaatitaaffiit ataatsimut isigalugit tassaapput inuiattut nammineerluta naalakkersorsinnaanitsinnik qulakkeerutaasut, kinaassutsitsinnik illersuisinnaalersitsisut, namminerisatsinnik oqaaseqarnitsinnik inuusaaseqarnitsinillu attassisinnaalersitsisut, pisuussutitsinnik uumasunik uumaatsunillu iluaquteqarsinnaalersitsisut minnerunngitsumillu naalakkersuinikkut aningaasarsiornikkullu kiffaanngissuseqalernissatsinnik allanit qulangersimaneqarata anguniagaqarsinnaalersitsisut.

Periarfissaq manna atorlugu ukiuni qaangiuttuni suleqataasarsimasut tapersersuisimasullu tamaasa qamannga pisumik qutsavigerusuppakka; suliasi pillugit nunarsuaq tamakkerlugu maligassiuisuuvusi.

Maani nunatsinni siorna 2009-mi nunatsinni Namminersornerunerup ukiunik 30-liinerata kingorna junip 21-anni inuiaat kalaallit pingaartorsiornaqisumik Namminersornermut ikaarsaarpugut. Tamanna piviusunngorpoq ukiuni arlalinni kalaallit danskillu akornanni isumaqatigiinniarnerit naammassineqarnerisigut kiisalu inuiaat kalaallit taasereernerisa kingorna kalaallit danskillu inatsisartuisa Namminersorneq pillugu Inatsimmik akuersissuteqarnerisigut.

Nunatsinni Namminersulerneq pingaarnerusutigut makkuninnga aaljangersaaffiuvoq: 1. Kalaallit imminnut naalakkersorsinnaanerannik akuersineruvoq, 2. Kalaallisut oqaatsivut nunatsinni pisortatigoortumik oqaasiulerput, 3. Akisussaaffiit nutaat naalagaaffimmiit nunatsinnut nuunneqarsinnaasut aalajangersaaffigineqarput, soorlu eqqartuussiveqarneq aamma pisuussutinut uumaatsunut oqartussaaffik, kiisalu 4. Aningaasaqarnikkut danskit naalagaaffiannut nutaamik isumaqatigiissusiortoqarpoq. Taamaalilluta aatsitassarsiornikkut iluanaarutaasinnaasut nunatsinnut iluaqutaalernissaat qulakkeerparput illuatungaanilu akisussaaffiit nunatsinnut nuunneqartussat nammineerluta aningaasalersortussanngorlugit.

Namminersulernerup nassatarisaanik imminut naalakkersorsinnaanermik pisinnaatitaaffipput tamakkiinerusumik atorsinnaalerparput taasungalu ilanngullugu Danmarkimiit avissaarnikkut namminersulivissinnaalluta. Taamatulli kissaateqassagutta aningaasarsiornerput inerisartariaqarparput immitsinnut pilersorsinnaalerluta.

Naalakkersuisuni imminut naalakkersornerup isumaa ilaatigut tassaavoq innutaaqatigiit pisariaqartitaasa kissaataasalu timitalersorniarnissaat. Taamaattumik inuuniarnermi atukkat meeqqallu inunngornerminniit alliartornerminni atugaat tassaapput naalakkersuisut siunerfiini pingaarnerpaat. Nunatsinni ukiuni kingullerni aningaasarsiornikkut pissutsit imaannaanngitsuusimapput, inuiaqatigiillu isumagisassaasa soorlu isumaginninnikkut, ilinniartitaanikkut, peqqinnissakkut utoqqaallu amerliartortut isumagineqarnerisigut annertusiartornerat akissaqartikkumallugit aningaasarsiornikkut annertusaasariaqarnerput saneqqunneqarsinnaanngilaq.

Pisuussutit uumassusillit aalisakkat miluumasullu nunami immamilu uumasut aningaasarsiornitsinnut pingaaruteqarluinnarput neriuutigaarpullu qaqugorsuarmut taamaattuassasoq. Taamaakkaluartoq aammalu tunisassioriaatsikkut nutartertuartoqaraluartoq nalunngilarput silap allanngoriartornerata uumassusilinnik inuussutissarsiuteqarneq sunniuteqarfigigaa. Aalisarnermit uumassusilinnillu isertinneqarsinnaasut inuiaqatigiit kalaallit pisariaqartitaannut kissaatigisaannullu tamanut aningaasalersuutissatut naammagunnaarsimapput.

Taamaammat aningaasanik isaatitsiffigisinnaasatta assigiinngiiaarnerullutillu amerliartornissaat assut pisariaqartipparput. Silap kissakkiartornerata kinguneranik nunatta kujataani uumasuuteqarnerup naatitanillu tunisassiornerup annertusiartortumik immitsinnut pilersornerup malunnaatilimmik qaffakkiartornissaa neriuutigaarput. Takornariartitsinikkut ineriartortitsinerup aningaasarsiornikkut siuariartorfiunissaa naatsorsuutigaarput. Qularutissaanngilluinnarporli aatsitassarsiornikkut uuliasiornikkullu periarfissat massakkut tassaammata nunatta annertuumik aningaasarsiornikkut kiffaanngissuseqalernissaanut neriunaateqarnerpaasut siunissamilu inuuniarnikkut atukkatta pitsanngoriarnissaannut qulakkeerisinnaasut.

Mexicop kangerliumanerani Louisianap sineriaani pinngortitap amiilaarnartumik mingutinneqarnera – ajunaarnersuartut taasariaqartoq – tamatsinnik ilungersunartumik sunniivoq, avatangiisittalu mianernangaarneranik eqqaaseqqilluta. Nunatta kitaata avataani aasaq manna uuliamik ujarlerluni qillerinissanik marlunnik Naalakkersuisuni akuersissuteqarsimanerput tamanit ilisimaneqarlunilu annertuumik oqallisigineqarpoq. Taamatut akuersissuteqarniarneq piffissami sivisuumi piareersarneqareeraluartoq Mexicop kangerliumarngani pisut pissutigalugit imaannaangitsuuvoq. Erseqqissaatigissavara sapinngisarput tamaat naapertorlugu akuersinitsinni qillerinerit isumannaannerpaamik nunarsuatsinnilu teknikkikkut nutaaliaanerpaanik periuseqarluni ingerlanneqarnissaat qulakkeerniarsimagatsigu. Aamma erseqqissaatigissavara nunatta imartaani qillerinissat Mexicop kangerliumarngani uuliamik qalluinermut assersuunneqarsinnaanngimmat. Immami itisoorsuarmi uuliamik qalluineq sillimaniarnikkullu piumasaqaatit tamarmik allaalluinnarput. Nunatsinni sillimanissamut piumasaqaatit naapertorlugit Mexicop kangerliumarngani uuliasiortut akuerineqarsimassanngikkaluarput aamma akuerineqassanngillat.

Erseqqissaqqissavara nunatsinni Naalakkersuisut uangalu nammineq iluanaapallannissaq siunertaralugu avatangiisit pilliutiginngisaanaasagatsigit, tamanna naalakkersuinikkut tunngavigisatsinnut, innuttaasunuik salliutitsinitsinnut pingaarnerpaamillu uumassusilinnik inuuniuteqarnitsinnut akerliulluinnarmat.

Inuk salliutillugu ingerlatsineq aamma pisunut isiginnaartuuginnarnissamut naaggaarneruvoq. Taamaammat ukiuni arlaqartuni meeqqanut inuusuttunullu ilinniartitaanikkut siuarsaaneq annertuumik aningaasalersorparput, taamatullu aamma inersimasut ilinniaqqissinnaanerat annertuumik tapersersorlugu.

Inuiaat ilinniarluarsimasut tassaaginnassanngillat nunaminni inuiaqatigiit aningaasarsiornerullu ineriartornerani peqataasut kisianni aamma tassaassapput issittup nunaani ineriartornerup sukkaqisup aqutsisui ilumoortumillu oqartussaasui.

Akisussaaffiit angisoorsuit oqimaatsullu uagut nammineerluta aalajangiiffigisussaavagut. Arlaannut toqqortutut ililluta nunat allat Naalakkersuisuinut akisussaaffik tunniussinnaanngilarput – aamma siunissarput taakkunungga aalajangiiffigitissinnaanngilarput. Inuttut ataasiakkaatut, nunaqqatigiittut inuiaqatigiittullu – tamatta annerusumik peqataallutalu akisussaaqataasariaqarpugut. Najugaqarfitsinni, nunatsinni nunallu tamalaat akornanni suleqatigiinnermi nukittunerusumik takkorliuuttariaqarpugut. Qangaaniit ikioqatigiinnermik susassareqatigiinnermillu ileqquvut pingaartumillu pissutsit pikkunarsineranni ajornartorsiorfimmilu saaffissaqarluta illersorteqarlutalu nalunngittariaqarparput sorsutassavut anigorsinnaaniassagutsigit. Sulerulunnissamut akisussaaffeqarnisaamullu piumassuseqartariaqarpugut!

Uagut naggueqatigiit Inuit sorpassuartigut kingornussaqarpugut ataatsimoorussatsinnik, taamaakkaluartoq aamma assigiinngissuteqarsinnaanerput akuerineqartariaqarpoq. Assigiinngissutivut ilaatigut naalakkersuinikkut oqartussaassuseqarnitsinni ersiuteqarput, aningaasarsiornikkut inuuniarnikkullu atukkatsinniipput, oqaatsitigut sumiorpaluutitigullu tusarsaapput, oqaluttuarisaanitsinni nalaattakkavut assigiinngiiaarput, immitsinnut kinaassusersinitsinni il.il.. Imaanngilaq assigiinngissutivut avissaarutigissagigut paarlattuanilli assigiinngissutsivut nukittoqutigalugit tapersersoqatigiinnitsinni tamatigoortuulluta nukittoqqutitut isigissavagut.

Ullut makku issittumi innuttaaqataasutut nunagisatsinni oqaluttuarisaanitsinnilu aalajangiisuulluinnartunik pisoqarfiupput. Tamatta arlaatigut aalajangiisarumaarpugut allat immaqa isumaqatiginngisaannik. Immitsinnut ataqqeqatigiinnerput aamma allat nammineerlutik aalajangiisinnaanerannik ataqqinninnermik ersersinneqassaaq.

Inuit Issittormiut ataatsimeersuarnerat manna tassaaginnanngilaq Inuit Issittormiut Siunnersuisooqatigiiffiata ukiuni tulliuttuni siunnerfissaanik aalajangersaavissaq ataatsimeersuarneq aamma tassaasariaqarpoq Inuit akunnerminni suleqatigiinnerup aammalu Inuit inuiaallu allat suleqatigiinneranni nukittorsaanissamik anguniagaqarnissaq, issittumi najugarisatsinni inuunerup nukittorsarnissaa siunertaralugu. Uagut kalaaliusugut immikkut malinnaaqqissaassaagut tassami Siunnersuisoqatigiiffiup siulittaasoqarnerata nunatsinnut nuunnissaa piareersarfigisussaavarput.

Tassunga atatillugu nunatsinni Naalakkersuisut sinnerlugit makku oqaatigissavakka; qilanaarpugut maani ataatsimeersuarnerup naammassinerani aalajangersakkat naapertorlugit ICC qanittumik suleqatigeqqissallugu uagullu naatsorsuutigaarput issittup nunaani ulluni aggersuni unammilligaasavut angisuut pillugit illuatungeriilluta tunniusimallutalu suliumaartugut. Nunatsinni Naalakkersuisut Danmarkimi naalakkersuisut peqatigalugit siunnerfigaarput issittumi aatsitassarsiornermi uuliasiornermilu piumasaqaatit assigiimmik minnerpaaffilerneqassasut, siunnerfigaarput avatangiisit illersorneqarnissaanni piumasaqaatit ullumikkut ilisimaneqartut sakkortunerpaat aammalu teknikkikkut piginnaasat nutaajunerpaat tamatigut atorneqassasut tamatumani aamma avatangiisinik innarliisoqarsimatillugu iliuusissat ineriartortinneqassasut. Allani misilittakkat ilinniarfigalugit inuiaqatigiit illersorneqarnissaat aammalu aningaasarsiornikkut ataatsimoorluta pissarsiassatta qulakkeerneqarnissaat inatsisitigut aalajangersaavigineqartassasut. ICC suleqatiseraarput tusarniaasarnerit isumannaatsumik malittarisassiornissaanni issitumi misilittakkat tunngavigalugit siunnersuisooqqullugu. Aalajangiusimavarput issittumi innuttaasuusugut nammineerluta pisuussutitta iluaqutigineqarneranut oqartussaasuusugut.

Naggaterpiaatigut Inuit Issittormiut Kattuffianni /Siunnersuisoqatigiiffianni siulittaasuusarsimasut pissutissaqarluarlunga tamaasa immikkut qutsavigissallugit, Inuit Issittormiut Kattuffiata (ICC-p) 1980-mi maani Nuummi ataatsimeersuarneraniit ukiuni 30-ni qaangiuttuni siulittaasuusarsimasut sulilluarsimasullu tassaasut:

Hans Pavia Rosing (nunatsinniit)

Mary Simon (Canada)

Eileen McClean (Alaska)

Caleb Pungawyi (Alaska)

Rose Mary Kuptana (Canada)

Aqqaluk Lynge (nunatsinniit)

Sheila Watt Cloutier (Canada)

Patricia Cochran (Alaska)

Jim Stotts (Alaska)

Sulisimanissinnut naggueqatigiillu Inuit siulersorsimagassigit qamanngamik qujavugut.

Nunatsinnut tikilluaqqigitsi – qanortoq ataatsimeersuarneq tamatsinnut pisuunnguallaataalunilu siuariarfiugili. Neriuppunga tamassi nunatsinniinnersi maanilu Nuummiinnersi nuannaralugu ilagissagitsigut. Angerlarsimasutut misiginissarsi kissaatigaarput, tassami Inuit Nunaanni maani angerlarsimavusi.

Tikilluaritsi!