Issittumi Nunap Inoqqaavisa ulluanni Naalakkersuisut siulittaasuata oqalugiaataa

Issittumi Nunap Inoqqaavisa ulluanni

Naalakkersuisut siulittaasuata

Nordatlantens Brygge-mi

16. december 2009

oqalugiaataa

Asasakka ministeriunerit, præsidentit, asasara Issittumi Siunnersuisoqatigiit siulittaasuat, qatanngutit, asasakka ikinngutit, tamassilu ualeq atorluarisiuk.

Siulliullugu oqaatigilara nuannaarutigigakku kiinnat ilisarnartut nuannaartullu saavanni qeqarsinnaagama. Tulliullugu oqaatigissavara nuannaarutigeqigakku Inuit issittumilu nunap inoqqaavisa nalliuttorsiutigineqarneranni oqalugiarsinnaagama, nunarsuarmi pisortat sila pillugu ataatsimeersuarnerata nalaani.

Namminersornitta ukiormanna junimi eqqunneqarnerata kingorna maanna siullermeerlunga issittumi nunap inoqqaavi kisiisa pillugit ataatsimiinnermi peqataavunga.

Namminersulerneq uagutsinnut kalaallinut eqqarsariaatsitsinnik allanngortitsivoq – immitsinnut isiginitsinnik – nunarsuup sinneranut naleqqiulluta, aammali siunissamut. Aammattaaq pingaaruteqarpoq silaannaap allanngoriartorneranut politikkitsinnut – eqqarsaatigalugit nunarsuaq tamakkerlugu isumatigiissutissaq, danskit naalakkersuisuinut isumaqatigiissutissat kiisalu nunatsinni isumaqatigiissutissat iliuusissallu, aallarteriikkavut siunissamullu piareersagassavut. Taamaattumik ullumikkut maani oqalugiarnerma namminersulerneq tunngavigissavaa.

Namminersorneq tassaavoq ukiuni namminersorneruffigisanit 30-nit annertunerusumik nammineerluni aalajangiiffigisaqalersinnaaneruneq. Namminersornitsinni pingaartumik sisamat maluginiagassaapput:

1. Namminersorneq pillugu inatsimmi akuerineqarpoq inuiaat kalaallit inuiaat pisinnaatitaaffiinut atatillugu namminneq aalajangiisinnaassuseqartut.
2. Oqaatsivut pisortatigoortumik oqaasiulersut.
3. Namminersorneq pillugu inatsimmi allassimavoq uulia aatsitassallu pillugit oqartussaaneq tigusinnaagipput, tamannalu isumaqarpoq kalaallit naalakkersuisui pisuussutinik taakkuninnga ujaasinernut atuinernullu piginnittuullutillu nakkutilliisuunissaat (taakkunatigullu isertitat tigummiaannarlugit). Pingaarutilik alla tigusinnaasarput tassa eqqartuussiveqarneq (kiisalu immikkoortut allat minnerusut 30-t).
4. Aningaasaqarnikkut isumaqatigiissummut tunngaviuvoq Kalaallit Nunaat oqartussaaffinnik nutaanik tigusigaangami taakku aningaasalersorneqarnerat nammineerluni isumagissagaa.

Kingulleq taanna immikkut maluginiagassaavoq, taassumami sakkortuumik kajungilersimmatigut – imaluunniit pisariaqartilerpaatigut – ineriartornitsinnik siuarsaanissatsinnut. Naalakkersuisutut inuiaqatigiinni akisussaaffeqarfinnik tamangajannik akisussaaffeqartutut uagutsinnut naalakkersuisuusunut pisariaqarpoq qulakkiissallugu Kalaallit Nunaanni innuttaasut tamarmik pisortatigoortumik kiffartuussinermut naapertuilluartumik assigiimmillu periarfissaqarnissaat, namminneq peqataallutik atuisuujutigalutik aningaasarsiornikkut ineriartornermut nutaaliornermullu aamma peqataallutik. Kisaatigaarput kalaallit kinguaariit nutaat takussallugit peqqissut, ilinniarluarsimasut, nutaanik pilersitsisinnaasut, nutaaliortut nukissaqarluartullu. Kalaallit toqqissisimasut nagguimminnillu ilisimaarinnittut, taakku Inunnit tunngaveqarunik kulturinilluunniit allanit akusaagaluarunik, tatiginnillutik inooqataasinnaaqqullugit, nutaanik ikinngutitaartorlutik nungusaataanngitsumillu inuuneqarnissamut aqqutissanik nutaanik nassaartorlutik, nunarsuarmi katitigaajartuinnartumi imminullu qanilliartuinnartumi.

Tamakku tamarmik piumasaraat iluaqutissat nalillit – uumassusillit uumassuseqanngitsullu – Kalaallit Nunaanni pigisatta inuit atugarissaarnissaannut atorsinnaanissaat. Taama ingerlatitsineq piviusunngornavianngilaq pisuussutivut uumassusillit nungusaataanngitsumik uumassuseqanngitsullu avatangiisit mianereqqissaarluinnarlugit atunngikkutsigik. Tamanna suli pissusissamisoornerulerpoq eqqarsaatigigaanni isertitarisinnaasatta uuliaatitta aatsitassaatittalu ineriartortinnerinit tunngaveqarnerat.

Unammilligassavut ila amiilaarnaqaat, pingaartumik eqqaamassagutsigu silaannaap kissatsikkiartorneranut sikullu aakkiartornerat akisussaaqataanerput.

Kalaallit Nunaanni aningaasat kaaviiaartitat tamarmik katinnerisa (BNP) 1 procentiat ataavartumik nukissiuuteqarnermut aningaasaliinernut 1992-imilli atorsimavarput. Kalaallit Nunaata innaallagissamik pilersorneqarnerata 43 procentia ullumikkut imermik nukissiorfilianiit pisarpoq. Tamatuma ineriartorteqqinnissa suli aningaasaliiffiginerussavarput, taamaalilluta 2020-mi innaallagissamik atuinitta 60 procentia nukissiuutinit ataavartunit isumagineqarsinnaalersillugu.

Annertuunittaaq aningaasaliissuteqartariaqarpugut silaannaap allanngoriartorneranit eqqorneqartut eqqorneqartussallu, soorlu piniartut aalisartullu ilaat, tapiiffigineqartariaqarmata pisunut nutaanut allamullu nuussinnaanermut naleqqussartariaqarmata. Tamakku tamarmik piumasaraat piniutiminnik aalisarnermullu atortunnik umiatsiaminnillu naleqqussaasariaqarnerat, immaqaluunniit ilaqutariit piniagassat aalisakkallu sumiinnerat malillugu allamut nuuttariaqarnerat apeqqutaalluni illoqarfinni nunaqarfinnilu allani qanoq piniagassaqartigalunilu aalisagaqartiginera. Ilaatigullumi allamik inuussutissarsiuteqalerneq pissusissamisoorsinnaassaaq.

Naalakkersuisukka aalajangerput inuit silaannaap allanngoriartorneranit eqqugaasut avataaniit isiginnaaginnarumanagit. Silaannaap allanngorarneri kinguaariippassuarni naleqqussarfigisarsimavavut. Maanna naleqqussaannarumanngilagut – piviusoq ajugaaffigerusupparput, tassalu inuit pilersitaasa silaannaap ”nalinginnaasumik” allanngorarneranut sunniuteqariartuinnarnerat.

Taamaattumik isumarput malillugu isummiutassaq pitsaanerpaaq tassaavoq naleqqussarnissamut nunarsuaq tamakkerlugu iliuusissaliornissaq, naapertuilluartumik, angusaqarusussusilimmilli, kiisalu naleqqussarnissaminnut ikiorsertariaqartut aningaasanik pisariaqartitaminnik tunineqarnissaat.

Nunap inoqqaavisut nalunngilarput periaatsit soorlu ”tamakkiisumik sunniuteqarluartumillu peqataaneq” aamma ”kiffaanngissuseqarluni paasisaqareersimallunilu isumaqataaneq” silaannaap allanngoriartorneranut nunarsuaq tamakkerlugu isumaqatigiissutissamut ilannguttariaqarneri – sulilu pingaarnerusumik – taanna sumiiffiit ataasiakkaat eqqarsaatigalugit tunngaviusariaqarmat, nunap inoqqaavi ”silaannaap allanngornerata kingorna” inuiattut inuuinnarsinnaassappata. Ajuusaarnaraluartumittaaq nalunngilluinnarparput nunap inoqqaavisut pisinnaatitaaffitta akuerineqarneri nunamiit nunamut – ilami allaat nunap ataatsip iluani nunap inoqqaavisa arlaanniit arlaannut – assigiinngitsorujussuummat. Tamannattaaq uagutsinnut Issittumi nunap inoqqaarisaanut atuuppoq.

Taamaakkaluartoq uagut issittumi nunap inoqqaarisai iluaqutigisinnaasatsinnik ataatsimoorussatsinnik peqarpugut, nunarsuup sinnerani nunap inoqqaavisa allat piginngisaannik. Taanna tassaavoq Issittumi Siunnersuisoqatigiit. Naak Issittumi siunnersuisoqatigiit annerusukkut tassaagaluartut nunarsuup immikkoortuisa ilaani nunat akunnerminni oqallittartoqatigiit, taamaattoq inissisimanermikkut peqataajuarnermikkullu issittumi nunap inoqqaavi nunat assigiinngitsut, nunallumi arlallit, suleqatigiinnerini asseqanngitsumik inissippai, tamatumalu issittumi nunap inoqqaavi sunniuteqarnissaannut suleqataanissaannullu nalissaqanngitsumik inissippai.

Københavnimi Bella Center-imi nalunaaqquttap akunneri tulliuttut 48-t aalajangiisuujumaarput sunniuteqarluartumik naapertuilluartumillu nunarsuaq tamakkerlugu isumaqatigiissuteqarnissamut. Nalunngilarput imminut pituttorluni inatsisitigoortumik isumaqatigiissuteqarnissaq COP-ip siunissami ataatsimiittarnissaanut innersuussutigineqartoq. Isumaqarpunga – issittumi nunap inoqqaavisut – allanngortitsisinnaasugut – ungasinnerusoq kisiat isiginagu, aammali nalunaaqquttap akunnerisa tulliuttut 48-t iluanni. Allanngortitsisinnaavugut tasissiukkutta suliniuterpullu ataatsimoorukkutsigu, kisiannili aamma ikinngutitaarpassuavut atorlugit – pingaartumik Issittumi suleqatigiinnitsinnut atatillugu – sunnerniarlugit uku nalunaaqquttap akunnerini makkunani ilungersortut soqutigisanik amerlaqisunik aqqutissiuussiniarlutik aporaaffinnillu oqilisaaniarlutik, taamaalilluta nunarsuaq tamakkerlugu isumaqatigiissuteqarnissaq neriuutigisinnaaqqullugu, taamaaliornikkut silaannaap allanngoriartornera unitsinnaajumallugu nunarsuullu nungusaataanngitsumik ineriartornissaa qulakkeerlugu.

Qujanaq tusarnaarsinnaagassi COP15-illu iluatsittumik inerneqarnissaanut neriuutitsinnik tapersiigassi.

Qujanaq.