Kuupik Kleistip "In the Eye of Climate Change" ammaanersiorlugu oqalugiaataa

NAALAKKERSUISUT SIULITTAASUAT

KUUPIK KLEIST

________________

KALAALLIT NUNAATA SAQQUMMMERSITSINERA AMMARLUGU OQALUGIAAT

‘IN THE EYE OF CLIMATE CHANGE’

________________

KALAALLIT NUNAATA SINNIISOQARFIA

KØBENHAVN

11 DECEMBER 2009

OQAATIGINEQARTUT ATORTUUPPUT

Kunngikkormiutut ataqqinassusilik, ataqqinartut Naalakkersuisuni ilaasortat, ataqqinartut Inatsisartuni ilaasortat, ataqqinartut qaaqqusat angutit arnallu,

Nuannaarutigaara Kalaallit Nunaanni Naalakkersuisut COP 15-imut atatillugu saqqummersitsinerannut taaguuserneqarsimasumut In the Eye of Climate Change tikilluaqqusinnaagassi.

Saqqummersitsinerup matuma siunertaraa ulluni makkunani nunarsuarmiut København-imi naapinneranni nunatta, avatangiisitta, inuussutissarsiutitta, kiisalu inuiaqatigiit killiffiat aallaavigalugu ineriartoqqiffiusinnaasutut periarfissat nittarsaannissaat. Takutikkusupparput qangaanerusoq inuusaaserisimasatsinnik attassilluta kiisalu ullumikkut inuusaaserisatta imminnut ataqatigiissillugit inuusaaseqarnerput. Nuna innuttaalu aningaasarsiornikkut imminnut nappannerulernissaq siunnerfigalugu suliniartut.

Immikkut tikilluaqqorusuppara Kunngikkormiutut ataqqinassusilik Kunngissaq Frederik qujaffigalugulu nunatsinneersoq orpik ikissinnaammagu. Nalunngilara Kalaallit Nunaat uummatinni immikkut ineqartoq. Nalunngilara aamma silap allanganngoriartorneranut tunngatillugu apeqqutit pimoorussillutit soqutigisarigitit.

Silap allanngoriartornerata issittumut kinguneri qanimut paasisaqarfigerusullugit Kunngikkormiutut ataqqinassuseqartoq Sverigep Kronprincessia Victoria Kunngikkormiuttullu ataqqinassuseqartoq Norgep kunngissaa Håkon aasaq kingulleq Svalbardimut Nunatsinnullu angalaqatigivatit.

Angalanermi tassani ilisimatusartartut silap allanngoriartornerata issittumut kinguneri pillugit alaatsinaannerminni qanoq suleriuseqartarnerat paasisaqarfigaarsi kiisalu Ilulissat eqqaanni Kangianiit iluliarujussuit avammut sarfagussaasut isiginnaarsimallugit.

Maanna København aamma iluliaateqalerpoq.

Eqqumiitsuliortup Inuk Silis-Høeghip iluliaasarujussuaq maani Christianshavnimi pilersippaa, taannalu Nunat Avannarliit Sinniisoqarfiata isuatungaani COP 15-eqarnerata nalaani aammalu saqqummersitsinerup matuma ingerlanerani atasussaavoq.

Saqqummersitsinerup ullumi ammarneqartup qiteraa Kalaallit Nunaani silap allanngoriartornerata kinguneri. Saqqummersitsinerup aamma takutinniarpaa silap allanngoriartornerata kinguneranik unammilligassat qanoq unamminiarnerigut soorunalimi pisuussutinit uumaatsunit uumasunillu atuinerput piujuartitsinermik tunngaveqartillugu.

Ungasinngitsunnguami Namminersulernitta tamakku unamminiagassatta qanoq iliorluta atorluarnissaannik sinaakkutissanik pitsaasunik periarfissippaatigut. Namminersorneq pillugu inatsimmi Kalaallit nunarsuarmioqatigiit inatsisaat naapertorlugit inuiattut akuerisaapput, inuiaat namminneq oqartussaaffiginissamut kiffaanngissuseqartut. Tamanna isumaqarpoq kiffaanngissuseqaratta inuiattut ineriartoqqikkusussuseqarnitta aqqutissaa nammineq aalajangersarsinnaassallugu.

Unammilligassatta annertunerpaartaasa ilagaat inooriaatsitta piujuartitsinermik tunngaveqartumik attattuaannarnissaa. Ikaarsaariarnermiippugullusooq – illuatungaani inooriaasitoqqatta uummaarissup immikkuullarissusittalu peqatigisaanillu inuiaqatigiinnik moderniusunik piujuartitsinermik tunngaveqartumik pilersitsinissaq.

Silap allanngoriartornerata inuiaqatigiit assigiinngitsorpassuartigut kalluarpai. Silap allanngoriartornerata kingunerisa issittumi erseqqaarissumik malinnaaffigineqarsinnaanerisa kinguneraa Kalaallit Nunaat ilisimatusartartunit angerlarsimaffigineqalermallusooq ilisimatusarnerit alaatsinaannerillu annertuut ingerlanneqarlutik. Kalaallit Nunaani tulluusimaarutigaarput silap allanngoriartorneranut tunngatillugu paasissutissanik tunniussaqarsinnaanermut tapertaagatta. Ungasinngitsumi nalliuttorsiutigaarput Nuummi Silap pissusaa pillugu Ilisimatusarfittaap ammarneqarnera. Ilisimatusarfittaaq ammarneqarsinnaasimavoq Kalaallit Nunaani Danmarkimilu Naalakkersuisut suleqatigiilluarnerisa kingunerisaanik. Ilisimatusarfittaap pilersinneqarnerata kingunerissavaa ilisimatusartartut nunatsinneersut, Danmarkimeersut nunarsuarmeersullu silap pissusaata allanngoriartorneranik kiisalu inuiaqatigiinnut sunniutai pillugit paasisaqarnerunissamut ilisimatusartarnerit annertusarneqarnerat. Ilisimatusarfittaamiit paasisaasartussat silap pissusaata allanngoriartorneranut naleqqussarnissamut, aningaasalersuinikkut pilersaarusiornikkullu, periussissanik pilersaarusiornernut pingaaruteqartupilussuusussaapput.

Silap pissusaata allanngoriartornerata kinguneri Kalaallit Nunaanut nutaamik periarfissiipput, matumani nunatta pisuussutaasa atorluarnissaat eqqarsaatigalugu. Sikuunikinnerusalernerata kingunerisaanik uuliasiorsinnaanerit, gassisiorsinnaanerit aatsitassarsiorsinnaanerillu ajornannginnerulertussaapput. Peqatigisaanik sermersuup aakkiartornerata kingunerisaanik erngup nukinganik atuisinnaanermik periarfissaq annertunerujussuanngortittussaavaa, taamaalilluni erngup nukinga atorlugu nukimmik annertuumik atuilluni suliffissualiorsinnaanerit nukik minguitsoq iluaqutigalugu periarfissaalissallutik. Tamakku tamarmik imminut nappasinnaasumik aningaasarsiorsinnaalernissatsinnut qulakkeerinnilluinnartuusussaapput.

Illoqarfinni sisamani erngup nukissiuutinik atuilluni innaallagissiorneq ullumikkut ingerlanneqareerpoq, tallimassaallu ukiortaareerpat atulersinneqartussaalluni. Kalaallit Nunaat erngup nukinganik atuilluarnissaq siunnerfigalugu aningaasalersuisimavoq, tassa ukiuni 20-nngortuni nunatta aningaasarsiorneranit tamakkiisumik pilersittagaanit 1 %-it ukiumoortumik aningaasaliissutaasarlutik. Taamaliornitta kingunerisaanik innaallagissamik atuinitta 43 %-ia ullumikkut erngup nukinganeersuuvoq sulilu taamatut nukimmik atoqqiilluartarneq annertusiartorluni.

Inuussutissarsiulli alla silap pissusaata allanngoriartorneranut immikkut ittumik naleqqussartariaqartussaq tassaavoq aalisarneq. Silap pissusaata allanngoriartorneranik sunnerneqarsimasut tassaapput imaani uumassusillit. Imaq kissatsikkiartorpoq, sermersuup aakkiartornerunerata kiisalu sikuunikinnerusalernerata immap seernarnerulerneranik kinguneqartitsisussaavoq. Kingunerit tamakku ullumikkut takussaalereerput aalisarnermullu mikinngitsumik sunniuteqarlutik, pingaartumik uumassusillit nillertumi uumasuusut eqqarsaatiginerullugit. Siulivut assigalugit unammilligassat tamakku naleqqussarfigissavagut inuussutigisinnaasassagut malersortuarlugit.

Silap pissusaata allanngornera piniartuunermut assorsuaq aarlerinartorsiortitsivoq – pingaartumik imaani miluumasut inuussutissaqarniarnitsinnut pingaaruteqarluinnartuusut eqqarsaatigalugit. Tunumi Avannaanilu piniartut sikup atussaanngilliartorneruneranik piniarniarnermut ajornakusoorsitsiartortumut uumassusillillu amerlassusaasa allanngoriartornerannik oqariartuuteqartarput

Silallu pissusaata allanngoriartornerata periarfissat nutaat aamma ammaappai. Kalaallit Nunaata kujataani nunaateqarneq assersuutissaavoq. Aasarinnerusalernera aasallu sivisunerulernerata kingunerisaanik nunaatit tunniussarisartagaat amerlanerulerlutillu pitsaanerulerput. (Allaat uumap orpiup nunatsinneersup naneruutaanik Kunngissaq ullumikkut ikitsisinnaalersimalluni)

Sikuunikinnerusalernera aamma uumiarsuarluni angallannermut iluaqutaavoq. Tamanna nunatta atorluarsinnaavaa, kisiannili aamma angallannerulernerup kingunerisaanik uuliaarluersinnaanermik ajutoortoqarsinnaaneranillu aarlerinissamut pissutissaqarnerulerpugut annaassiniarnerillu napparsimaveqarfiusunut ungasissumi pisinnaanerannuttaaq aarleqqutissaqarpugut. Inuit avatangiisillu mianeriniarlugit sillimaniarnissaq atortulersuutitiguttaaq piareersimaffiginiarlugu suleqatigiinnerit aningaasaliinissallu pisariaqartippagut. Taamaattumik nunarsuarmioqatigiit issittup imartaani sillimaniarneq qulakkeerniarlugu isumaqatigiissuteqarnissaat kissaatiginaqaaq.

Taama oqaaseqarlunga neriuutigaara ulluni aggersuni silap pissusaa pillugu CO 2-mik annikillisaanissamik 2020-p tungaanut anguniagassiilluartumik isumaqatigiissusiortoqarnissaa anguneqassasoq.

Kisianni aamma isumaqatigiissummik nunat tamalaat peqatigiillutik kisiannili nunat ataasiakkaat ineriartorsimanikkut killiffiat eqqarsaatigalugu ataqqiniarlugulu assigiinngisitaarsinnaasumik nunarsuulli kissatsikkiartorneranik annikillisitsiartortussamik isumaqatigiissusiortoqassasoq neriuutigaara. Nunat aningaasarsiornikkut suliffissuaqarnikkullu siuarsimasut tamatumani maligassiuisariaqarput. Ullumikkorpiaq nunarpassuaqarpoq innuttamik atugarissaarnerulernissaat anguniarlugu suliffissuaqarnikkut ineriartortitsinissamik aallarnisaaleruttortunik. Silap pissusaa pillugu isumaqatigiissutissap nunat taama inissisimasut killilersortariaqanngilai, kisiannili ineriartortitseqqinniarneq piujuartitsinermik tunngaveqartariaqarpoq.

Nunarsuarmioqatigiippugut. Inooqatigiippugut, kisiannili unammilligassagut, periarfissagut, sinnattugut neriuutigullu assigiinngitsuupput.

Taama oqaaseqarlunga nuannaarutigaara saqqummersitsinneq In the Eye of Climate Change ammarsinnaagakku.

Neriuppunga Kalaallit Nunaata 2009-mi assigiinngisitaartumik tunniussassarisinnaasai piffissaqarfigalugit paasisassarsiorluarfigissagisi – maani iluliarsuup uummataanilusooq.

Qujanaq