Nalunaarusiaq Qallunaat Nunaanni naalagaaffiup innuttaasut peqqissusaannik ilisima­tusarfianit Peqqissutsimullu Naalakkersuisoqarfimmit saqqummersinneqarpoq. Misissuinermi matumani nunatsinni 5. klassimiit 10. klassimut atuartut, atuartut tamarmik 40 % -iisa missaat, peqataapput.

Nalunaarusiap saqqummiunneqannginneranili misissuisitsinerup inerneri annertuumik soqutigineqarput. Innuttaasut peqqissuunissaannik suliniummi Inuunerittami meeqqanut inuusuttunullu tunngatillugu anguniagassatut siunniussat qanoq annertutigisumik piviusunngortinneqarsimanersut 2010-mi sammineqarpoq. Misissuisitsinerullu inerneri naapertorlugit anguniagassatut siunniussat ilaat angujuminaassimapput.

”Meeqqat inersimasunik issuaasarput, oqaasiinilli maleruaajuaannassanatik. Inuunerittap anguniagassatut siunniussaasa ilarpaalui annertuunik anguniagassartaqarput, ileqqunillu allannguiniarneq sivisusarluni. Taamaammat meeqqat ileqquminnik malunnaatilimmik allannguinerannik nalunaarusiami takussutissaqannginnera tupinnarpallaanngilaq. Ilorraap tungaanut alloriarnerit annikikkaluit soorunami pingaaruteqarput”, Birgit Niclasen, HBSC-mik Kalaallit Nunaanni misissuisitsinermi pisortaasoq oqarpoq.

”Imaanngilaq pitsaasumik ineriartortoqanngivissoq. Meeqqat namminneq inuunermik naleqassusaanik peqqissutsiminnillu naliliinerat pitsannguuteqarsimavoq. Meeqqat amerlanerusut inuunermik naleqassusaa pitsaanerpaaffimminiittutut nalilerpaat, peqqissusertillu pitsaalluinnartutut nalilerlugu”, Birgit Niclasen nangilluni oqarpoq.

”Nerisarisartakkat pitsanngoriaateqarsimapput, pingaartumik ullut tamakkiallugit mamakujuttutortartut ikileriaateqarlutik. Sulili niviarsiaqqat nukappiaqqallu akornanni kiisalu sumi najugaqarneq apeqqutaalluni peqqinnartumik inuuneqarneq assigiinngeqaaq”, Birgit Niclasen nangippoq.

”Atuarfiit misissuisitsinermi peqataasut assut qutsavigerusuppakka. Siornali nalunaarusiaaqqanik nassissoreerpagut, atuarfinnilu peqqissuunissaq pillugu suliniuteqarnerni atorneqarnissaat neriuutigalugu. Nuna tamakkerlugu nalunaarusiaq nutaaq atuarneqarluni sumiiffinni innuttaasut peqqissuunissaannik suliniuteqarnermi atorneqarumaartoq neriuutigaarputtaaq”. Birgit Niclasen naggasiivoq.

Nalunaarusiaq ”Meeqqat atuartut peqqissusaat” Atuakkani pisiassaavoq nittartakkamilu http://www.peqqik.gl/da/Publikationer/Rapporter_og_redegoerelser.aspx pissarsiarineqarsinnaalluni.

Paasissutissanik sukumiinerusunik nakorsaq PhD Birgit Niclasen e-mailikkut: niclasen@greennet.gl attavigalugu pissarsisoqarsinnaavoq.

PAASISSUTISSAT: ”Meeqqat atuartut peqqissusaat – HBSC Greenland-imik taaguuserlugu 2010-mi misissuisitsinermi paasisat”

HBSC nunarsuaq tamakkerlugu meeqqat atuarfianni atuartut peqqissusaat peqqinnartumillu inuuneqarneq pillugit immersugassami apeqqutinik akiuilluni misissuisitsineruvoq. Tamatumunnga Kalaallit Nunaat 1994-imi, 1998-imi, 2002-mi, 2006-imi kiisalu 2010-mi peqataavoq.

2010-mi nalunaarusiornermi Kalaallit Nunaanni innuttaasut peqqissuunissaannik suliniummi Inuunerittami qitiutinneqartut tunngavigalugit sammisaq tassaavoq innuttaasut akornanni meeqqat atuartut peqqissusaat.

Inuuneritta meeqqanut atuartunut naleqquttunik suliniutigisassanik pingasunik siunniussaqarpoq:

- inuusuttuaqqanut atornerluisunngorsinnaasunut siusissukkut iliuuseqarnissap qulakkeerneqarnissaa,

- meeqqat inuusuttullu inuunerisa naleqassusaannik ingerlalluarnissaannillu annertusaaneq,

- meeqqat inuusuttullu peqqinnartumik inooriaaseqarnissamut iliuuseqarsinnaanissaannik siuarsaaneq.

Ataani pineqartut Inuunerittap qitiutitaanit tigullattaakkat nalunaarusiami paasisaneersuupput.

Inuunerup naleqassusaa

Meeqqat 70%-iinit amerlanerusut inuunertik naleqarluartutut isigaat. 2010-mi meeqqat inuunermik naleqassusaanik pitsaanerpaatut naliliisut 2006-imut sanilliullugit amerlanerulaarput.

Peqqissutsikkut imminut naliliivigineq

Niviarsiaqqanut sanilliullugit nukappiaqqat amerlanerit peqqissusertik pitsaalluinnartutut nalilerpaat, atuartulli angajulliunerusut akornanni amerlanerit peqqissusertik ajortutut naammaannartutulluunniit nalilerpaat.

Ataatsimut isigalugu niviarsiaqqat angajulliit peqqissusertik ajortutut nalilerpaat.

Napparsimagajunneq nakorsaatitornerlu

Qaammat kingulleq meeqqat 57 %-ii napparsimanertik pissutigalugu ulloq ataaseq arlallilluunniit atuanngitsoorsimapput - 11 %-illu ullut tallimat sinnerlugilluunniit atuanngitsoorsimallutik.

Niviarsiaqqat nukappiaqqaniit nakorsaatitornerupput. Niaqorlunneq nakorsaatitornermut patsisaagajunnersaavoq; qaammatip kingulliup ingerlanerani niviarsiaqqat 41 %-ii nukappiaqqallu 29 %-ii niaqorlunneq pissutigalugu nakorsaatitorsimapput.

Nerisartakkat

Nuummi angusat pitsaanerpaajullutik 2006-imiit 2010-mut meeqqat amerlanerusut ataatsimut isigalugu naatitartortarput ikinnerusullu mamakujuttutorlutillu sodavandinik imigaqartarput.

Inuussutissat pillugit Siunnersuisoqatigiit nerisaqarnermut innersuussutaannik qulinik maleruaasut, innersuussutit suuneri apeqqutaallutik, assigiinngiiaarput, taamatullu illoqarfimmi, nunaqarfimmi Nuummiluunniit najugalinni assigiinngissut annertulluni.

Meeqqat nunaqarfimmiut kalaaliminertornerupput (puisi, arfeq, timmiarussat) paarnanik, naatsiianik allanillu naatitanik nerisaqannginnerullutik. Tamatuma saniatigut Nuummeersunit ullormut sodavanditorajunnerupput.

Timip atornera

Inuussutissat pillugit Siunnersuisoqatigiit innersuussutaat naapertorlugu meeqqat inersimasullu ullormut annikinnerpaamik nal. ak. ataaseq timi aalatittassavaat.

2006-imi 29 %-iullutik atuartut katillugit 27 %-ii Inuussutissat pillugit Siunnersuisoqatigiit ullormut nal. ak. ataatsimi timimik atuisarnissamut innersuussutaannik sapaatip akunnera naallugu eqquutsitsisarput. Meeqqani angajullerni ikinnerusut eqquutsitsisarput, a­ngajulliilli atuareernerminni sakkortuumik timersortut amerlanerullutik.

Nukappiaqqat sapaatip akunneranut nal. ak. sisamat sinnerlugilluunniit sakkortuumik timersortut amerlanerupput, meeqqallu sakkortuumik timersortut Nuummi amerlanerullutik.

Issiaannarneq

Nukappiaqqat 18 %-ii niviarsiaqqallu 16 %-ii ullormut nal. ak sisamat sinnerlugilluunniit TV, video, DVD-luunniit atorlugu isiginnaartarput, sisamararterutaasali nal. ak. affaa annikinnerusorluunniit tamatumunnga atortarlugu.

Kigutigissuseq

2006-imi meeqqanut kigutiminnik ullormut marloriarlutik saliisartunut 50 %-iusunut sanilliullugit 2010-mi meeqqat 60 %-ii ullormut marloriarlutik kigutiminnik saliisarput.

Nunaqarfimmiut nukappiaqqallu ullormut kigutiminnik saliikulannginnerupput.

Imigassaq

Inuusuttuaqqat 11-niit 16-inut ukiullit imigassartorsimanngisaannartut 2006-imut sanilliullugit 2010-mi ikinnerulaarput.

2010-mi meeqqat amerlanerulaat pingasoriaannaratik aalakoorsimapput. Inuunerittami anguniagassatut siunniussaq, inuusuttuaqqat 14-iliitinnatik aalakoortut 10 %-imut appartinnissaat, piffissami siunniussami angujuminaatsorujussuusorinarpoq.

Hash

15-iniit 17-inut ukiullit akornanni ikiaroornartumik hash-imik misiliisimasut 19 %-iupput.

Inuunerittami anguniagassatut siunniussaq, inuusuttuaqqat 14-iniit 17-inut ukiullit ikiaroornartumik hash-imik misiliisut 10 %-imut appartinnissaat, piffissami siunniussami aamma a­ngujuminaatsorujussuusorinarpoq.

Naamaartarneq

Atuartut akornanni naamaartarneq 2006-imiit 2010-mut allannguuteqarsimanngilaq. Inuusuttuaqqat naamaarniartartut ”sapinngisaq tamaat ikilisinneqarnissaannik, tunngaviatigullu naamaartuerunnissaanik” anguniagassatut siunniussaq suli ungaseqaaq.

Tupatorneq

Tupatornermut tunngatillugu tupatortut ikilinissaat tupatorunnaartullu amerlinissaat Inuunerittami anguniagassatut siunniussaavoq.

2006-imut sanilliullugu meeqqat inuusuttuaqqallu 11-niit 16-inut ukiullit tupatornermik misiliisimasut 2010-mi amerlanerupput.

Meeqqat angajulliit affaat 2006-imi 2010-milu ullut tamaasa tupatortarput.

Nakuuserneq ajortisaarinerlu

Nakuusertarnerup pitsaaliornissaa, nakuusertarnerup killilersimaartinneqarnissaa, meeraaneq inuusuttuunerlu persuttaanertaqanngitsoq, kiisalu innuttaasut akisussaassuseqarnerisa isumaginnissinnaassuseqarnerisalu nukittorsarnissaat, Inuunerittami anguniagassatut qitiutinneqarput.

2006-imisuulli 2010-mi meeqqat sisamaagaangata ataaseq ukiup ataatsip kingulliup ingerlanerani nakuuseqataasimavoq, 9 %-illu pallingajallugit amerlassusillit marloriaannaratik nakuuseqataasimallutik.

Nukappiaqqat nukarliunerusullu nakuusertuunerusimapput.

2006-imut sanilliullugu 2010-mi ajortisaarneqarsimanngitsut amerlanerupput.

Ajortisaarneqartartutulli misigisimasut 10 %-iusut akulikinnerusumik ajortisaarneqartarneq misigisimavaat.

Peqqinnartumik atoqatigiinneq

Atoqatigiinnermut tunngatillugu atoqatigiinneq nammineq piumassutsimik tunngaveqartoq kinguaassiuutitigullu nappaateqalerfiunngitsoq, kissaatigisamik aatsaat naartusarneq innuttaasullu peqqinnartumik atoqatigiittarnissamut piginnaasaasa annertusarnissaat Inuunerittami anguniagassatut siunniussaapput.

15-inik ukiullit 59%-ii atoqateqartarsimanerarput 17-inillu ukiullit atoqateqartarsimasut 77 %-iullutik.

Atoqateqartarsimasuni niviarsiaqqat amerlanerupput.

Amerlanerpaat kingullermik atoqateqarnerminni naartunaveersaammik usuup puujugajunnerusumik (52 %) p-pillenillu atuipput.